Een opdrachtgever mag je als zzp'er een concurrentiebeding opleggen, en teken je het bewust, dan is het in beginsel geldig. Er geldt contractsvrijheid en de wettelijke bescherming die werknemers hebben, geldt niet voor jou.
Toch sta je niet met lege handen. Belemmert een te ruim beding je onredelijk in je werk, dan kan de rechter het matigen of buiten toepassing laten. Deze gids legt uit wanneer een concurrentiebeding voor zzp'ers geldig is, wanneer een rechter ingrijpt en waar je op let voordat je tekent.
Wat je in deze gids leert
Deze gids is voor iedere zzp'er of freelancer die een opdrachtovereenkomst met een concurrentiebeding voorgelegd krijgt en wil weten hoe hard dat beding is.
- Of een opdrachtgever je juridisch een concurrentiebeding mag opleggen
- Waarom de bescherming van artikel 7:653 BW niet voor zzp'ers geldt
- Wanneer een concurrentiebeding geldig is en wanneer een rechter het inperkt
- Hoe een boetebeding werkt en of het te matigen valt
- Waarom een relatiebeding vaak een redelijker afspraak is
Het beding hoort thuis in het bredere geheel van afspraken rond werk uitbesteden en inhuren. Hier zoomen we in op het concurrentiebeding zelf.
Mag een opdrachtgever een zzp'er een concurrentiebeding opleggen?
Ja, dat mag. Een concurrentiebeding is een afspraak die beperkt voor wie en waar je na een opdracht mag werken, en niets verbiedt een opdrachtgever om zo'n beding in de overeenkomst van opdracht op te nemen.
De basis is contractsvrijheid. Twee ondernemers mogen afspreken wat ze willen, zolang het niet in strijd is met de wet of de goede zeden. Zet een opdrachtgever een concurrentiebeding in het zzp-contract en teken jij, dan ben je daar in principe aan gebonden.
Dat maakt het beding meteen serieuzer dan veel zzp'ers denken. Je kunt niet aannemen dat het "toch niet geldt omdat je zelfstandig bent". De vrijheid om te ondernemen die je als zzp'er zoekt, kun je met een handtekening deels weggeven.
Belangrijk: een streng concurrentiebeding werkt twee kanten op als signaal. Een beding dat je vrijheid sterk inperkt, kan bij een controle door de Belastingdienst juist wijzen op een gezagsverhouding en dus op schijnzelfstandigheid. Onder de Wet DBA, die de Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties (Wet DBA) uitwerkt, kan de fiscus jouw arbeidsrelatie dan alsnog als een fictieve dienstbetrekking aanmerken en premies naheffen.
Een opdrachtgever heeft er dus zelf ook belang bij het beding niet te veelomvattend te maken. Hoe meer het beding op een arbeidscontract lijkt, hoe zwakker jullie beiden staan.
Verschil met het concurrentiebeding van een werknemer
Het grote verschil zit in de bescherming. Voor werknemers begrenst de wet het concurrentiebeding streng, voor zzp'ers doet ze dat niet.
Bij een arbeidsovereenkomst geldt artikel 7:653 BW. Dat artikel eist onder meer dat het beding schriftelijk wordt overeengekomen, stelt bij tijdelijke contracten zwaarwegende bedrijfs- of dienstbelangen als voorwaarde, en maakt het beding vernietigbaar. De rechter kan het dus geheel of gedeeltelijk nietig verklaren of de werknemer een schadevergoeding toekennen.
Die bescherming hangt aan het dienstverband. Werk je als zzp'er op basis van een opdrachtovereenkomst en niet vanuit loondienst, dan is er geen arbeidsovereenkomst en dus geen werknemer om te beschermen. Artikel 7:653 BW is op jouw situatie niet van toepassing.
In plaats daarvan valt de rechter terug op het algemene contractenrecht. Daar geldt geen kant-en-klare lijst met eisen, maar de open norm van de redelijkheid en billijkheid uit artikel 6:248 BW. Dat betekent minder houvast vooraf, maar ook dat een onredelijk beding zeker niet onaantastbaar is.
De jurisprudentie bevestigt dit beeld. Rechtbanken en het gerechtshof toetsen een concurrentiebeding met een zzp'er niet aan de strenge werknemersregels, maar wegen jouw grondrecht op vrije arbeidskeuze af tegen het belang van de opdrachtgever bij het beding.
Wanneer is je concurrentiebeding geldig?
Een concurrentiebeding voor zzp'ers is rechtsgeldig als je het bewust en schriftelijk bent overeengekomen en het niet in strijd is met de wet. Aan die basis is snel voldaan, en dan is het beding bindend.
Leg het beding altijd schriftelijk vast. Ook zonder de strikte schriftelijkheidseis uit het arbeidsrecht is een beding op papier de enige manier om achteraf te bewijzen wat je precies hebt afgesproken. Een mondelinge afspraak over concurrentie is in de praktijk waardeloos.
Kijk daarna naar drie grenzen die de reikwijdte bepalen. Deze drie samen beslissen of een rechter het beding later redelijk vindt.
- Duur. Hoe lang na afloop van de opdracht loopt het beding door? Zes tot twaalf maanden is doorgaans verdedigbaar, jaren aan een stuk zelden.
- Geografisch gebied. Geldt het beding voor een stad, een regio of heel Nederland? Een landelijk verbod is voor de meeste zzp'ers veel te ruim.
- Reikwijdte van het werk. Verbiedt het beding alleen exact hetzelfde werk voor directe concurrenten, of vrijwel elke opdracht in je vakgebied?
Een beding dat op alle drie de punten scherp is afgebakend, houdt makkelijker stand. Een beding dat je jaren aan handen bindt, landelijk geldt en je hele branche afdekt, staat juridisch veel zwakker, ook al heb je getekend.
Let ook op geheimhouding, want dat is iets anders dan concurrentie. Wil de opdrachtgever vooral voorkomen dat je bedrijfsinformatie deelt, dan hoort dat in een geheimhoudingsverklaring, niet in een breed werkverbod.
Wanneer de rechter je beding matigt of schorst
De rechter grijpt in wanneer het beding je onredelijk belemmert in je werk, gemeten aan de redelijkheid en billijkheid van artikel 6:248 BW. Dan kan hij het beding matigen, schorsen of geheel buiten toepassing laten.
De kern is een belangenafweging. Aan de ene kant staat jouw grondwettelijke recht om vrij te kiezen welk werk je doet en nieuwe opdrachten aan te nemen, aan de andere kant het belang van de opdrachtgever bij handhaving van het beding.
Wanneer is een concurrentiebeding onredelijk? Vooral als het je verhindert je vak nog uit te oefenen terwijl de opdrachtgever geen zwaarwegende bedrijfs- of dienstbelangen kan aanwijzen. Zulke brede concurrentiebedingen sneuvelen het vaakst.
Heeft de opdrachtgever geen echt belang bij het beding, dan weegt jouw vrijheid al snel zwaarder. Kan hij zonder het verbod geen schade lijden, dan is handhaving volgens de rechtspraak vaak naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar.
Wat pleit in jouw voordeel? Een opdrachtgever zonder aantoonbaar belang, een beding dat veel te lang of te ruim is, of een situatie waarin het verbod je feitelijk je inkomen ontneemt. Een specialist die door een landelijk beding nergens meer terecht kan, heeft een sterk verhaal.
Wat pleit tegen je? Een opdrachtgever met een concreet, zwaarwegend belang, bijvoorbeeld omdat je diepe kennis en ervaring over zijn klanten en werkwijze hebt opgebouwd en die direct bij een concurrent zou inzetten. Dan kan een beperkt beding wel degelijk overeind blijven.
Belangrijk om te weten: een rechter schrapt een te ruim beding niet altijd volledig. Vaak matigt hij het, bijvoorbeeld door de duur te verkorten of het gebied te verkleinen, zodat er een redelijke kern overblijft.
Het boetebeding in je opdrachtovereenkomst
Een concurrentiebeding zonder sanctie stelt weinig voor, dus koppelen opdrachtgevers er meestal een boetebeding aan. Overtreed je het verbod, dan verbeur je een vast bedrag per overtreding of per dag dat de overtreding voortduurt.
Controleer dit boetebeding in het zzp-contract net zo kritisch als het concurrentiebeding zelf. De hoogte van de boete bepaalt namelijk hoeveel risico je loopt als je toch voor een andere klant werkt.
Ook hier biedt de wet ruimte. De rechter mag een overeengekomen boete matigen als de billijkheid dat klaarblijkelijk eist, bijvoorbeeld wanneer de boete niet in verhouding staat tot de werkelijke schade. Een torenhoge boete op een kleine overtreding houdt zelden volledig stand.
Let op de formulering. Een boete "per overtreding" kan bij een doorlopende samenwerking oplopen tot een onmogelijk bedrag. Probeer voor je tekent een maximum af te spreken, zodat één misstap je niet je jaaromzet kost.
Relatiebeding als redelijker alternatief
Vaak is een relatiebeding in een overeenkomst de betere oplossing voor beide partijen. Het beschermt het echte belang van de opdrachtgever zonder de vrijheid van freelancers om te ondernemen te verlammen.
Een relatiebeding verbiedt alleen dat je klanten en relaties van de opdrachtgever benadert. Je mag dus gewoon in je vak blijven werken, alleen niet de specifieke klanten van deze opdrachtgever inpikken.
Dat verschil is groot. Een concurrentiebeding kan je hele branche afsluiten, terwijl een relatiebeding je hooguit een handvol klanten kost. Voor de meeste zzp'ers is dat een acceptabele grens.
Kom je binnen via een bemiddelaar of bemiddelingsbureau, dan zul je vaak juist een relatiebeding tegenkomen. Het bureau wil voorkomen dat je zijn klant rechtstreeks overneemt en zo de bemiddelaar buitenspel zet. Dat belang is legitiem en zo'n beding houdt eerder stand.
Stel je opdrachtgever een concurrentiebeding voor, oppert dan een relatiebeding als tegenbod. Je erkent zijn zorg over klantverlies, maar houdt je ruimte om te ondernemen. Vaak is dat precies de afspraak die past bij een gelijkwaardige samenwerking, zoals je die ook vastlegt in een master service agreement.
Onderhandelen voordat je tekent
Je sterkste moment is voordat je de opdrachtovereenkomst tekent. Daarna zit je aan het beding vast en ben je afhankelijk van de rechter of de goede wil van de opdrachtgever.
Lees elke opdrachtovereenkomst dus door op een concurrentiebeding, relatiebeding en bijbehorend boetebeding. Vind je er een, ga dan het gesprek aan in plaats van blind te tekenen.
Vraag eerst waarom de opdrachtgever het beding nodig heeft. Gaat het om klantrelaties, stel dan een relatiebeding voor. Gaat het om vertrouwelijke informatie of persoonsgegevens die onder de AVG vallen, verwijs dan naar geheimhouding. Zo koppel je de afspraak aan een echt belang en voorkom je latere geschillen.
Onderhandel vervolgens over de drie knoppen: kortere duur, kleiner gebied en een engere omschrijving van het verboden werk. Elke beperking die je eraf pelt, vergroot je vrijheid na de opdracht.
Regel meteen de andere gevoelige punten in hetzelfde contract, zoals wie de rechten op je werk krijgt. Wie eigenaar wordt van jouw ontwerpen en teksten is minstens zo bepalend voor je positie als het concurrentiebeding.
Kom je er niet uit en is het beding streng, win dan juridisch advies in en laat het contract kort nakijken voordat je je handtekening zet. Dat kost minder dan een boete of een verloren rechtszaak achteraf.
Veelgestelde vragen
Mag een opdrachtgever een zzp'er een concurrentiebeding opleggen?
Ja. Een opdrachtgever mag een concurrentiebeding in de opdrachtovereenkomst opnemen en jij mag het als zzp'er tekenen. Er geldt contractsvrijheid, dus een bewust overeengekomen beding is in beginsel geldig. Anders dan bij werknemers is er geen wet die de inhoud vooraf begrenst, maar een rechter kan een onredelijk beding achteraf matigen of buiten toepassing laten.
Geldt de wettelijke bescherming van artikel 7:653 BW ook voor zzp'ers?
Nee. Artikel 7:653 BW beschermt werknemers met een arbeidsovereenkomst. Als zzp'er werk je op basis van een overeenkomst van opdracht, dus die bescherming geldt niet. Een rechter valt terug op het algemene contractenrecht en toetst je concurrentiebeding aan de redelijkheid en billijkheid van artikel 6:248 BW.
Hoe kom je als zzp'er onder een concurrentiebeding uit?
Onderhandel eerst voordat je tekent over de duur, het gebied en de reikwijdte. Sta je al vast, dan kun je de opdrachtgever vragen het beding te laten vallen of te versoepelen. Werkt dat niet, dan kan de rechter het beding matigen of schorsen als het je onredelijk belemmert in je werk, vooral wanneer de opdrachtgever geen zwaarwegend belang heeft.
Wat is het verschil tussen een concurrentiebeding en een relatiebeding?
Een concurrentiebeding verbiedt je om voor concurrenten te werken of in dezelfde branche actief te zijn. Een relatiebeding is smaller en verbiedt alleen dat je klanten en relaties van de opdrachtgever benadert. Voor een zzp'er is een relatiebeding meestal een redelijker afspraak, omdat het je vrijheid om te ondernemen veel minder beperkt.
Hoe lang mag een concurrentiebeding voor een zzp'er duren?
De wet noemt geen maximale duur voor zzp'ers, want de begrenzing uit het arbeidsrecht geldt niet. In de praktijk vindt de rechtspraak een looptijd van zes tot twaalf maanden vaak nog redelijk, terwijl een beding van meerdere jaren of zonder einddatum al snel als onredelijk geldt. Hoe langer en breder het beding, hoe groter de kans dat een rechter het inperkt.
Kernpunten
- Een opdrachtgever mag een zzp'er een concurrentiebeding opleggen; teken je bewust, dan is het in beginsel geldig
- De werknemersbescherming van artikel 7:653 BW geldt niet, omdat je met een opdrachtovereenkomst werkt en geen arbeidsovereenkomst hebt
- De rechter toetst aan de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 BW) en kan een onredelijk beding matigen of schorsen
- Duur, geografisch gebied en reikwijdte bepalen of het beding standhoudt; een boetebeding is los te matigen
- Een relatiebeding is vaak het redelijker alternatief; onderhandel altijd voordat je tekent
Een concurrentiebeding als zzp'er is geen loze formaliteit, maar ook geen onwrikbaar verbod. Teken je bewust, dan geldt het, en tegelijk begrenst de redelijkheid wat een opdrachtgever van je mag vragen.
Twijfel je over een beding in je contract, leg het dan voor aan andere ondernemers op het ondernemen-forum van CreativeDeals voordat je je handtekening zet.