Op een tekening, ontwerp of ander creatief werk rust auteursrecht zodra je het maakt. Je hoeft niets te registreren of aan te vragen. Als maker heb je het exclusieve recht om je werk te verveelvoudigen en openbaar te maken.
Werk je in opdracht voor een klant, dan blijft het auteursrecht in principe bij jou als maker. Alleen een schriftelijke overdracht verandert dat. Voor de vormgeving van een product kun je daarnaast apart een modelrecht registreren.
In dit artikel lees je hoe auteursrecht ontstaat, wat het beschermt, hoe lang het duurt, wie het bezit bij werk in opdracht en in dienstverband, hoe overdracht en licentie werken, en wat het verschil is met modelrecht en merkrecht.
Hoe ontstaat auteursrecht op een tekening of ontwerp?
Auteursrecht ontstaat automatisch op het moment dat je een werk maakt met een eigen oorspronkelijk karakter en een persoonlijk stempel van jou als maker. Er is geen depot, registratie of aanvraag voor nodig.
Dat geldt voor een tekening, een logo, een illustratie, een productontwerp, een foto, een tekst of bijvoorbeeld een stukje broncode. Zodra het werk bestaat en niet enkel een technische of functionele noodzaak volgt, ontstaat de bescherming vanzelf.
De drempel ligt niet erg hoog. Het werk moet alleen niet ontleend zijn aan het werk van iemand anders, en er moet ruimte zijn geweest voor creatieve keuzes. Een simpele rechte lijn of een standaard icoon haalt die drempel meestal niet, een eigen gestileerde tekening wel.
Volgens het Ondernemersplein van de Rijksoverheid ontstaan auteursrechten automatisch, zonder dat daarvoor registratie of een andere formaliteit nodig is. Zie de uitleg van het Ondernemersplein over auteursrecht voor de officiële toelichting.
Je kunt het auteursrecht dus niet aanvragen, maar je kunt wel bewijs verzamelen dat jij op een bepaalde datum de maker was. Denk aan een gedateerd bestand, een export met metadata, of een naamsvermelding op je werk zelf.
Wat beschermt auteursrecht precies?
Auteursrecht geeft jou als maker het exclusieve recht om je werk te verveelvoudigen en openbaar te maken. Zonder jouw toestemming mag niemand anders dat doen.
Verveelvoudigen betekent onder meer kopiëren, bewerken, vertalen of in een andere vorm uitbrengen. Openbaar maken betekent publiceren, tonen, uitzenden of op een andere manier onder het publiek verspreiden.
Daarnaast heb je als maker persoonlijkheidsrechten, ook wel morele rechten genoemd. Die geven je bijvoorbeeld het recht om je te verzetten tegen een verminking van je werk of tegen het weglaten van je naam, ook als je het auteursrecht zelf al hebt overgedragen.
Auteursrecht beschermt niet het idee achter een ontwerp, alleen de concrete uitwerking daarvan. Twee ontwerpers mogen dus onafhankelijk van elkaar hetzelfde idee uitwerken, zolang de een niet overneemt wat de ander concreet heeft gemaakt.
Hoe lang duurt auteursrecht?
Auteursrecht op een tekening of ontwerp duurt tot 70 jaar na het overlijden van de maker. Die termijn gaat in op 1 januari van het jaar volgend op het sterfjaar.
Heeft een werk meerdere makers, zoals bij een gezamenlijk ontworpen product, dan telt de termijn vanaf het overlijden van de langstlevende maker. Pas daarna valt het werk vrij en mag iedereen het zonder toestemming gebruiken.
Voor een bedrijf is deze termijn in de praktijk vooral relevant bij oud beeldmateriaal of historische ontwerpen. Voor recent werk van een levende ontwerper of illustrator loopt de bescherming dus nog decennia door.
Wie heeft het auteursrecht bij werk in opdracht?
Laat je als opdrachtgever een tekening, logo of ontwerp maken door een freelancer of bureau, dan blijft het auteursrecht in principe bij de maker. Betalen voor het ontwerp is niet hetzelfde als het overnemen van het auteursrecht.
Dit is een van de meest voorkomende misverstanden tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers. Een klant die een factuur betaalt, denkt vaak dat hij daarmee het ontwerp helemaal mag gebruiken, aanpassen en doorverkopen. Zonder aparte afspraak klopt dat niet.
Zonder schriftelijke overdracht krijgt de opdrachtgever meestal alleen een gebruiksrecht, oftewel een licentie. Die licentie is dan vaak beperkt tot het doel waarvoor het werk gemaakt is, bijvoorbeeld gebruik op de eigen website of verpakking, en niet automatisch tot elk denkbaar ander gebruik.
Wil je als opdrachtgever zeker weten dat je het ontwerp breed mag gebruiken, aanpassen of doorlicentiëren, leg dat dan vooraf schriftelijk vast in de opdrachtbevestiging of een aparte overeenkomst. Hoe je zo'n opdracht netjes vastlegt, lees je in het artikel over uitbesteden en inhuren.
Auteursrecht bij werk in dienstverband
Werk je als werknemer in loondienst en maak je een tekening of ontwerp als onderdeel van je functie, dan geldt een andere regel dan bij een opdracht. De werkgever wordt dan als maker aangemerkt, tenzij jullie iets anders hebben afgesproken.
Dat verschil zit precies in de aard van de relatie. Bij een arbeidsovereenkomst met een werkgever regelt de wet het auteursrecht automatisch ten gunste van de werkgever, voor werk dat je maakt ter vervulling van je taak.
Bij een opdracht aan een zelfstandige of een bureau geldt die automatische regel niet. Daar blijft het auteursrecht bij de maker zelf, zoals hierboven beschreven, tenzij er een schriftelijke overdracht is.
Werk je met freelancers en personeel door elkaar, controleer dan per situatie welke regel van toepassing is. Dat voorkomt verrassingen achteraf, bijvoorbeeld als een ontwerp van een ingehuurde zzp'er ineens niet blijkt te zijn overgedragen.
Auteursrecht overdragen of in licentie geven
Wil je het auteursrecht op een tekening of ontwerp echt overnemen, dan moet dat schriftelijk in een akte worden vastgelegd. Zonder die schriftelijke vastlegging is de overdracht niet geldig, ook niet als beide partijen mondeling akkoord waren.
In die akte leg je vast om welk werk het precies gaat, dat het gehele auteursrecht of een deel daarvan overgaat, en eventueel onder welke voorwaarden. Vaag geformuleerde afspraken leiden achteraf vaak tot discussie over wat er nu eigenlijk is overgedragen.
Een alternatief voor volledige overdracht is een licentie. Daarbij blijft de maker eigenaar van het auteursrecht, maar krijgt de andere partij toestemming om het werk op een bepaalde manier te gebruiken, bijvoorbeeld exclusief of juist niet-exclusief, voor een bepaalde periode of onbeperkt.
Een licentie is voor veel opdrachtgevers voldoende, want het gaat meestal om het recht om het ontwerp te gebruiken, niet om het recht om het als eigen werk te verkopen aan derden. Overweeg je een langere samenwerking met steeds nieuwe opdrachten, leg de afspraken over auteursrecht en gebruiksrecht dan bij voorkeur eenmalig vast in een raamovereenkomst. Meer daarover lees je in het artikel over de Master Service Agreement.
Deel je tijdens een opdracht ook vertrouwelijke schetsen, broncodes of concepten voordat het werk af is, dan is het verstandig om dat apart te beschermen met een geheimhoudingsverklaring, naast de afspraken over het auteursrecht zelf.
Het verschil met modelrecht
Auteursrecht ontstaat automatisch en beschermt een creatief werk als geheel. Modelrecht bescherm je bewust via registratie, en dat recht ziet specifiek op het uiterlijk van een product.
Modelrecht gaat over de vorm, lijnen, contouren, kleuren, textuur en materialen van een product of onderdeel daarvan. Denk aan de vormgeving van een meubelstuk, een verpakking, een sieraad of een stuk gereedschap.
Om modelrecht te krijgen, registreer je je model bij het BOIP voor bescherming in de Benelux, of bij het EUIPO voor bescherming in de hele Europese Unie. Het model moet nieuw zijn en een eigen karakter hebben, en mag voorafgaand aan de aanvraag maximaal een jaar door jezelf openbaar zijn gemaakt.
Een modelregistratie geldt voor 5 jaar en is daarna telkens te verlengen met periodes van 5 jaar, tot een maximum van 25 jaar. Zie de uitleg van het Ondernemersplein over modelrecht voor de precieze voorwaarden.
Voor een uniek productontwerp is het dus vaak slim om beide vormen van bescherming te combineren: auteursrecht heb je automatisch, modelrecht regel je actief voor extra zekerheid en een sterkere positie bij namaak.
Het verschil met merkrecht
Naast auteursrecht en modelrecht bestaat er ook merkrecht, en die drie worden regelmatig door elkaar gehaald. Merkrecht beschermt geen ontwerp of vormgeving, maar een onderscheidend teken.
Een merk is bijvoorbeeld een bedrijfsnaam, logo, slogan of kleurcombinatie waarmee klanten jouw producten of diensten herkennen en onderscheiden van die van een concurrent. Ook merkrecht registreer je bij het BOIP of het EUIPO, en het geldt in beginsel voor 10 jaar, telkens verlengbaar.
Een logo kan dus tegelijk onder auteursrecht vallen, omdat het een tekening is met een eigen oorspronkelijk karakter, en apart als merk geregistreerd worden, omdat het ook dient om jouw bedrijf te onderscheiden van andere bedrijven. Beide rechten kunnen naast elkaar bestaan op hetzelfde ontwerp.
Praktische tips om je auteursrecht te beschermen
Auteursrecht heb je automatisch, maar bewijzen dat jij de maker bent is in de praktijk minstens zo belangrijk. Een paar simpele gewoontes helpen je daarbij.
- Bewaar tussenstappen en concepten van je ontwerp, met datum, zodat je het ontstaansproces kunt aantonen
- Zet een copyright-vermelding op je werk, bijvoorbeeld je naam en het jaartal, ook al is dat geen wettelijke verplichting
- Leg bij elke opdracht schriftelijk vast wie het auteursrecht behoudt en welk gebruiksrecht de opdrachtgever krijgt
- Gebruik bij een overdracht altijd een schriftelijke akte, want een mondelinge afspraak is juridisch niet geldig
- Overweeg voor een productvormgeving een aanvullende modelregistratie bij het BOIP of EUIPO, zeker als namaak een reëel risico is
Veelgestelde vragen
Moet ik mijn ontwerp registreren om auteursrecht te krijgen?
Nee, auteursrecht ontstaat automatisch zodra je een tekening, ontwerp of ander creatief werk maakt dat een eigen oorspronkelijk karakter heeft. Je hoeft niets aan te vragen, te deponeren of te registreren. Wel is het verstandig om je makerschap te kunnen bewijzen, bijvoorbeeld met een gedateerd bestand of een naamsvermelding op je werk.
Wie heeft het auteursrecht als ik een ontwerp in opdracht maak?
Als zelfstandige of freelancer die in opdracht werkt, blijft het auteursrecht in principe bij jou als maker. De opdrachtgever betaalt voor het ontwerp, maar krijgt daarmee niet automatisch de eigendom van het auteursrecht, tenzij je dat schriftelijk hebt overgedragen. Vaak krijgt de opdrachtgever alleen een gebruiksrecht.
Hoe lang duurt auteursrecht op een tekening of ontwerp?
Auteursrecht duurt tot 70 jaar na het overlijden van de maker. Die termijn gaat in op 1 januari van het jaar na het overlijden. Bij een werk van meerdere makers geldt de termijn vanaf het overlijden van de langstlevende maker.
Wat is het verschil tussen auteursrecht en modelrecht?
Auteursrecht ontstaat automatisch en beschermt een creatief werk als geheel, zoals een tekening of illustratie. Modelrecht bescherm je bewust door registratie bij het BOIP of EUIPO, en dat recht ziet specifiek op het uiterlijk van een product, zoals de vorm, lijnen en kleuren van een vormgeving.
Hoe draag ik mijn auteursrecht over aan een opdrachtgever?
Een overdracht van auteursrecht moet schriftelijk vastgelegd worden in een akte, anders is de overdracht niet geldig. Leg in dat document precies vast welk werk het betreft en of het om een volledige overdracht of om een licentie gaat, en voor welk gebruik en welke periode die geldt.
Kernpunten
- Auteursrecht op een tekening of ontwerp ontstaat automatisch, zonder registratie of aanvraag
- Werk je in opdracht als zelfstandige, dan blijft het auteursrecht in principe bij jou als maker, tenzij je het schriftelijk overdraagt
- In dienstverband wordt meestal de werkgever als maker aangemerkt voor werk dat je maakt ter vervulling van je functie
- Overdracht van auteursrecht moet altijd schriftelijk in een akte, een licentie is vaak een lichter alternatief
- Modelrecht bescherm je apart via registratie bij het BOIP of EUIPO, en beschermt specifiek het uiterlijk van een product
Auteursrecht klinkt abstract, maar speelt bij iedere tekening, elk logo en elk productontwerp dat je laat maken of zelf ontwerpt. Leg vooraf vast wie welke rechten krijgt, dan voorkom je discussie zodra het werk klaar is.
Twijfel je over jouw situatie of over een concrete opdracht, stel je vraag op het ondernemen-forum van CreativeDeals.